مدیریت و برنامه ریزی در نظام های آموزشی

مدیریت و برنامه ریزی در نظام های آموزشی

کاربست رویکرد آمیخته برای ارزشیابی کیفیت فرایند یاددهی - یادگیری معلمان دوره دوم ابتدایی شهر یزد

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان
1 کارشناسی ارشد ارزشیابی آموزشی، دانشکده روان شناسی و علوم تربیتی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2 دانشیار گروه روش ها و برنامه ریزی آموزشی و درسی، دانشکده روان شناسی و علوم تربیتی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
10.48308/mpes.2026.243811.1719
چکیده
هدف: نظام آموزش و پرورش به‌عنوان یکی از ارکان بنیادین و حیاتی، نقشی چندبعدی در پیشرفت فرهنگی، اجتماعی و توسعه پایدار جوامع ایفا می‌کند. در این میان، دوره دوم ابتدایی (شامل پایه‌های چهارم، پنجم و ششم) مرحله‌ای حساس و گذار محسوب می‌شود که در آن، دانش‌آموزان از یادگیری مفاهیم پایه به سوی تفکر انتزاعی‌تر و درک پیچیدگی‌های اجتماعی حرکت می‌کنند. کیفیت فرایند یاددهی - یادگیری که توسط معلمان هدایت می‌شود، محوری‌ترین و پویاترین عنصر در این نظام است. معلمان نه‌تنها مسئول انتقال دانش هستند، بلکه مستقیماً بر شکل‌گیری مهارت‌های فراشناختی و انگیزه درونی دانش‌آموزان تأثیر می‌گذارند. با توجه به این جایگاه حیاتی، ارزشیابی مستمر عملکرد آموزشی معلمان امری اجتناب‌ناپذیر است. در فرایند ارزشیابی کیفیت یاددهی - یادگیری، نقطه‌نظرات دانش‌آموزان به‌عنوان دریافت‌کنندگان بی‌واسطه خدمات آموزشی، می‌تواند واقعیت‌های پنهانی را که در خوداظهاری‌ها مغفول می‌ماند، آشکار سازد. با وجود تأکیدات نظری فراوان، نظام ارزشیابی تدریس در ایران با شکاف‌های مهمی روبه‌روست و ابزارهای فعلی اغلب فاقد یکپارچگی لازم هستند. پژوهش حاضر با هدف ارزشیابی کیفیت فرایند یاددهی - یادگیری معلمان دوره دوم ابتدایی شهر یزد بر اساس ادراک دانش‌آموزان طراحی و اجرا شد تا با تدوین یک چارچوب بومی و علمی، تصویری واقع‌بینانه از عملکرد معلمان ارائه دهد.
نظام آموزش‌وپرورش، به‌عنوان یکی از ارکان زیربنایی جوامع، نقشی چندبعدی در توسعه فرهنگی، اجتماعی و پایدار ایفا می‌کند. در این میان، دوره دوم ابتدایی (پایه‌های چهارم، پنجم و ششم) مرحله‌ای کلیدی و گذار محسوب می‌شود که در آن دانش‌آموزان از یادگیری مفاهیم پایه به‌سوی تفکر انتزاعی و درک پیچیدگی‌های اجتماعی حرکت می‌کنند. در این فرایند، کیفیت یاددهی-یادگیری که توسط معلمان هدایت می‌شود، محوری‌ترین و پویاترین عنصر نظام آموزشی است. معلمان نه‌تنها مسئول انتقال دانش‌اند، بلکه بر شکل‌گیری مهارت‌های فراشناختی و انگیزه درونی دانش‌آموزان تأثیری مستقیم دارند. با توجه به این جایگاه حیاتی، ارزشیابی مستمر عملکرد آموزشی معلمان، امری اجتناب‌ناپذیر است. در این ارزشیابی، دیدگاه دانش‌آموزان به‌عنوان مخاطبان بی‌واسطه خدمات آموزشی، می‌تواند واقعیت‌هایی را آشکار کند که در خوداظهاری‌ها نادیده گرفته می‌شوند. با وجود تأکیدات نظری فراوان، نظام ارزشیابی تدریس در ایران با کاستی‌های مهمی مواجه است و ابزارهای موجود غالباً از یکپارچگی لازم برخوردار نیستند. ازاین‌رو، پژوهش حاضر با هدف ارزشیابی کیفیت فرایند یاددهی-یادگیری معلمان دوره دوم ابتدایی شهر یزد بر اساس ادراک دانش‌آموزان طراحی و اجرا شده است تا با تدوین چارچوبی بومی و علمی، تصویری واقع‌بینانه از عملکرد معلمان ارائه دهد.
مواد و روش‌ها: پژوهش حاضر، یک مطالعه کاربردی و با استفاده از طرح آمیخته اکتشافی متوالی (کیفی-کمّی) انجام شد. میدان پژوهش، مدارس دوره دوم ابتدایی شهر یزد بود. در بخش کیفی، با استفاده از روش نظریه برخاسته از داده‌ها در سطح نظم‌دهی مفهومی و انجام مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۲۴ دانش‌آموز (تا رسیدن به اشباع داده‌ها)، نظام نشانگرها شناسایی گردید. برای اعتباربخشی یافته‌های کیفی از روش ممیزی درونی متخصصان و بازبینی توسط مشارکت‌کنندگان استفاده شد. در بخش کمّی، پژوهش با روش ارزشیابی اجرا گردید. جامعه آماری این بخش را تمامی دانش‌آموزان پایه‌های چهارم، پنجم و ششم ابتدایی شهر یزد در سال تحصیلی ۱۴۰۳–۱۴۰۴ تشکیل دادند که تعداد آن‌ها در مجموع ۴۲,۰۷۲ نفر بود. با استفاده از روش نمونه‌گیری خوشه‌ای چندمرحله‌ای، داده‌های ۹۳۰ دانش‌آموز از مدارس دولتی و غیردولتی جمع‌آوری شد. ابزار گردآوری داده‌ها، پرسشنامه محقق‌ساخته‌ای بود که بر اساس یافته‌های بخش کیفی تدوین شد. روایی محتوایی این ابزار با شاخص نسبت روایی محتوایی برابر با ۰.۹۸ و پایایی آن از طریق ضریب آلفای کرونباخ برابر با ۰.۹۲ تأیید گردید. داده‌ها در چهار سطح نامطلوب، نسبتاً نامطلوب، نسبتاً مطلوب و مطلوب مورد ارزیابی قرار گرفتند.
بحث و نتیجه‌گیری: تحلیل داده‌های کیفی به شناسایی ۳ عامل اصلی شامل عوامل آموزشی، ارتباطی و ویژگی‌های فردی معلم، ۱۱ ملاک و ۷۶ نشانگر منجر شد؛ تحلیل فراوانی کدهای استخراج‌شده از مصاحبه‌ها نشان داد که دغدغه‌های اصلی دانش‌آموزان به ترتیب حول عامل آموزشی، ارتباطی و ویژگی‌های فردی معلم متمرکز است و در میان ملاک‌ها، مهارت طراحی و ارائه ارزیابی و مهارت بازخورد بیشترین تکرارپذیری و اهمیت را از نظر یادگیرندگان دارند. یافته‌های کمّی نشان داد که نمره کل کیفیت فرایند یاددهی - یادگیری با میانگین ۶.۶۹ در سطح «نسبتاً مطلوب» قرار دارد. با این حال، تحلیل تفکیک‌شده یافته‌ها پرده از یک الگوی بسیار ناهمگون برمی‌دارد؛ معلمان در عوامل ارتباطی و فردی در بالاترین سطح مطلوبیت قرار دارند، در حالی که در عامل آموزشی با ضعف‌های بنیادین روبه‌رو هستند. مطلوبیت بالای مهارت‌های ارتباطی و شخصیتی (نظیر گوش‌دادن فعال با میانگین ۹.۴۲ و انرژی مثبت با میانگین‌۹.۵۰) نشان‌دهنده موفقیت در خلق اقلیم عاطفی امن است؛ در مقابل، افت شدید نمرات در عامل آموزشی به‌ویژه در نشانگرهای طراحی روبریک (میانگین ۱.۲۱) و ارائه بازخورد هدفمند (میانگین ۱.۱۷) بیانگر یک بحران پداگوژیکی جدی در اجرای تخصصی تدریس است. تضاد معنادار در نمرات این دو بخش، تلویحاً نشان‌دهنده توانایی و بلوغ شناختی دانش‌آموزان ۱۰ تا ۱۲ ساله در تفکیک ویژگی‌های عاطفی معلم از ضعف‌های تکنیکی وی است. در نهایت، بازنگری در برنامه‌های توسعه حرفه‌ای معلمان و برگزاری کارگاه‌های عملیاتی با محوریت سواد سنجش و کاهش تراکم کلاس‌ها پیشنهاد می‌شود.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Application of a Mixed-Methods Approach to Evaluate the Quality of the Teaching-Learning Process among Second-Cycle Elementary School Teachers in Yazd City

نویسندگان English

Zahra Haji Mirza Aghaee Yazdi 1
Keyvan Salehi 2
1 M.Sc. Student in Educational Evaluation, Faculty of Psychology and Educational Sciences, University of Tehran, Tehran, Iran.
2 Associate Prof, Department of Educational Methods and Curriculum Planning, Faculty of Psychology and Educational Sciences, University of Tehran, Tehran, Iran.
چکیده English

Objectives: The education system plays a multidimensional role in the cultural, social, and sustainable development of societies. The second period of primary education (grades four to six) is a critical transitional phase where students move from basic concrete concepts to abstract thinking and complex social interactions. The quality of the teaching-learning process, guided by teachers, is the most dynamic element of this system. Teachers not only transfer knowledge but directly influence students’ metacognitive skills and intrinsic motivation. Given this vital role, the continuous evaluation of teachers’ educational performance is indispensable. Evaluating the teaching-learning quality from the perspective of students, as the direct recipients of educational services, can reveal hidden realities often overlooked in self-assessments or managerial evaluations. Despite theoretical emphasis, the teaching evaluation system in Iran faces significant gaps, lacking comprehensive frameworks focused purely on teacher performance. This study aimed to evaluate the quality of the teaching-learning process of second-period primary school teachers in Yazd based on students’ perceptions, utilizing a localized and scientifically designed indicator system.
Materials and Methods: The present study was an applied study using a sequential mixed exploratory design (qualitative-quantitative). The research field was the second-grade elementary schools in Yazd. In the qualitative part, using the data-driven theory method at the conceptual ordering level and conducting semi-structured interviews with 24 students (until data saturation was reached), the system of indicators was identified. To validate the qualitative findings, internal audit by experts and review by participants were used. In the quantitative part, the research was conducted using the evaluation method. The statistical population of this part consisted of all students in the fourth, fifth, and sixth grades of elementary school in Yazd in the academic year 2024-2025, totaling 42,072 people. Using the multi-stage cluster sampling method, data from 930 students from public and private schools were collected. The data collection tool was a researcher-made questionnaire that was developed based on the findings of the qualitative section. The content validity of this tool was confirmed by a content validity ratio index of 0.98 and its reliability was confirmed by Cronbach's alpha coefficient of 0.92. The data were evaluated at four levels: unfavorable, relatively unfavorable, relatively favorable, and favorable.
Discussion and Conclusion: Qualitative data analysis led to the identification of 3 main factors including educational, communicative, and Individual characteristics of the teacher, 11 criteria, and 76 indicators; frequency analysis of codes extracted from interviews showed that students' main concerns centered around educational, communicative, and personal characteristics of the teacher, respectively, and among the criteria, assessment design and presentation skills and feedback skills had the highest repeatability and importance based on the learners' perspective. Quantitative findings showed that the overall score of the quality of the teaching-learning process, with an average of 6.69, is at the “relatively desirable” level. However, a disaggregated analysis of the findings reveals a very heterogeneous pattern; teachers are at the highest level of desirability in the communicative and individual factors, while they face fundamental weaknesses in the educational factor. The high desirability of communication and personality skills (such as active listening with a mean of 9.42 and positive energy with a mean of 9.50) indicates success in creating a safe emotional climate; in contrast, the sharp drop in scores in the educational factor, especially in the rubric design indicators (mean of 1.21) and providing targeted feedback (mean of 1.17), indicates a serious pedagogical crisis in the implementation of specialized teaching. The significant contrast in the scores of these two sections implicitly indicates the ability and cognitive maturity of 10- to 12-year-old students in distinguishing the teacher's emotional characteristics from his or her technical weaknesses. Finally, a review of teachers' professional development programs and holding operational workshops focusing on assessment literacy and reducing class density are suggested.

کلیدواژه‌ها English

Evaluation, Teachers, Teaching-Learning Process Quality, Second Period of Primary School, Students&rsquo
perception

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 29 شهریور 1405